🕒Leestijd ongeveer 5 minuten
Wie zijn telefoon pakt om even het weer te checken en twintig minuten later nog door Instagram scrolt, kent het probleem. Het nieuwe onderzoek dat Motivaction in opdracht van Netwerk Mediawijsheid uitvoerde voor de Week van de Mediawijsheid 2026 neemt precies dat moment onder de loep. Waarom verliezen mensen de grip op hun digitale mediagebruik, en wat helpt om die terug te krijgen?
Netwerk Mediawijsheid heeft de belangrijkste cijfers zelf al gepresenteerd. In deze bijdrage kijken we vooral naar wat het rapport Gezond schermgebruik zegt over de verhouding tussen gebruiker en ontwerp. Ook gaan we in op de vraag waarom een digitale detox minder oplevert dan vaak wordt gedacht.
Twee onderzoeken in één
Het onderzoek bestaat uit twee delen. Eerst volgde Motivaction in augustus tien dagen lang twaalf mensen in een online community, een zogeheten e-Safari. Zij hadden allemaal weinig grip op sociale media, nieuws, games of berichtenapps. De deelnemers stopten vier dagen (bijna) volledig met dat medium en stelden daarna samen met de onderzoeker een persoonlijke gripstrategie op. De inzichten uit dat traject zijn vervolgens in september getoetst onder 1.212 Nederlanders van 18 t/m 45 jaar uit het StemPunt-panel van Motivaction. Die steekproef is gewogen naar leeftijd, geslacht en regio.
Als theoretisch kader gebruiken de onderzoekers het COM-B-model, dat gedrag verklaart uit capaciteit, gelegenheid en motivatie. Daarnaast kijken ze naar deceptive patterns, ontwerpkeuzes die gebruikers sturen naar gedrag dat ze niet bewust kiezen.
Schermtijd zegt weinig
Van de 18- t/m 45-jarigen had 61% het afgelopen jaar behoefte aan meer grip op ten minste één van de vier onderzochte mediavormen. Die behoefte is het grootst bij sociale media (46%). Opvallend is dat de deelnemers hun gebruik nauwelijks op duur beoordelen. Een lange film of een telefoongesprek voelt prima. Vijf minuten doelloos scrollen of voor de zoveelste keer het nieuws checken voelt juist als verspilde tijd. Grip betekent volgens het rapport dat je zelf bepaalt wanneer, waarom en hoe lang je digitale media gebruikt.
Een vaste route naar gripverlies
Gripverlies verloopt volgens de onderzoekers vaak via dezelfde route. Het begint bij een kwetsbaar moment. Verveling wordt het vaakst genoemd (51%), gevolgd door wachten (44%) en alleen zijn (38%). De telefoon wordt dan bijna automatisch gepakt, een app biedt direct iets nieuws en een natuurlijk stopmoment ontbreekt. Bijna de helft (49%) gebruikt digitale media daarna langer dan de bedoeling was. Nog eens 16% verliest regelmatig het gevoel voor tijd en 6% blijft ongemerkt doorgaan. Slechts 28% stopt op het moment dat ze van plan waren.
De route verschilt wel per mediavorm. Bij sociale media is de eindeloze stroom het grootste obstakel. Van de mensen die daar meer grip willen, blijft 61% langer kijken omdat er steeds nieuwe berichten en video’s verschijnen. Bij nieuws gaat het minder om lange sessies en meer om steeds opnieuw terugkeren. Daar ervaart 38% de druk om voortdurend op de hoogte te blijven. Gamers spelen langer dan gepland (36%) of willen hun voortgang of dagelijkse beloning niet kwijt (33%). Bij berichtenapps kijkt 45% regelmatig of iemand al heeft gereageerd. Hier wijzen de onderzoekers erop dat sociale verwachtingen minstens zo zwaar wegen als het ontwerp van de app.
De detox als spiegel
De digitale detox maakte veel zichtbaar. Deelnemers merkten dat hun hand vanzelf naar de plek ging waar een app eerder stond. Sommigen voelden meteen meer rust, anderen juist verveling, irritatie of FOMO. Toch is de detox volgens het rapport geen duurzame oplossing. Van de 18- t/m 45-jarigen heeft 58% weleens geprobeerd minder van één medium te gebruiken, om vervolgens een ander medium juist meer te gebruiken. Streamingdiensten en sociale media zijn de populairste uitwijkmogelijkheden. De behoefte aan afleiding of prikkels verdwijnt dus niet, ze verhuist naar een andere app. De onderzoekers spreken daarom van een tijdelijke spiegel.
Omgeving wint van wilskracht
De strategieën die volgens gebruikers het best werken, doen nauwelijks een beroep op wilskracht. Ze veranderen vooraf de omgeving. Meldingen uitzetten staat bovenaan (53%), gevolgd door apps verwijderen en de telefoon buiten bereik leggen (beide 47%). De telefoon op bepaalde momenten niet gebruiken noemt 45%. Afspraken met jezelf maken (25%) en bewust een alternatief zoeken (20%) scoren een stuk lager.
Het rapport pleit voor een persoonlijk stappenplan. Dat begint met het herkennen van de eigen route naar gripverlies, waarna je een concrete grens kiest en een alternatief dat op het lastige moment echt beschikbaar is. Bijna de helft (49%) heeft er vertrouwen in dat zo’n aanpak werkt. Een grote middengroep van 39% twijfelt nog.
Geen privéverantwoordelijkheid
In een duiding bij het rapport plaatst Nastasia Griffioen van het Trimbos-instituut de bevindingen in een breder perspectief. Ze herinnert aan Aristoteles, die al schreef over handelen tegen beter weten in. Waar dat vroeger als persoonlijk falen gold, weten we nu dat context en ontwerp een grote rol spelen. Griffioen verwijst naar een recente reeks artikelen in The Lancet over de digitale determinanten van gezondheid. Haar conclusie is helder. Grip op digitale technologie is persoonlijk, maar geen privéverantwoordelijkheid. Ze pleit voor welzijnsgericht ontwerp als norm, en voor meer mildheid naar onszelf.
Kanttekeningen
Het onderzoek richt zich alleen op Nederlanders van 18 t/m 45 jaar. Het kwalitatieve deel draait om twaalf mensen die bewust zijn geselecteerd omdat ze weinig grip ervaren. De kwantitatieve cijfers over werkzame strategieën zijn zelfrapportage van mensen die een techniek kennen, geen effectmeting. De onderzoekers benadrukken zelf dat COM-B hier een interpretatiekader is en geen bewijs van oorzaak en gevolg. Met deze editie sluit de Week van de Mediawijsheid het driejarige thema digitale balans af.
Bron: Gezond schermgebruik: grip vereist maatwerk. Onderzoek voor de Week van de Mediawijsheid 2026.