🕒Leestijd ongeveer 4 minuten
Vakplatform Spreekbuis.nl bestaat dit jaar tachtig jaar en gebruikte dat jubileum als aanleiding voor een journalistiek onderzoeksproject naar alternatieve en onafhankelijke media in Nederland. Onder de titel “Buiten de bubbel” spraken Ton Verlind, Puck van Westerloo en Richard Otto met een reeks bekende online makers, van Jan Dijkgraaf tot Marianne Zwagerman en van GeenStijl tot Mocro Inside. Het rapport is aangevuld met cijfers uit het Digital News Report Nederland 2026 van het Commissariaat voor de Media en voorzien van een externe reflectie van hoogleraar mediastudies Mark Deuze (UvA), die het onderzoek “behartenswaardig, belangrijk en waardevol” noemt.
Geen alternatief blok, maar een ecosysteem
De centrale boodschap van het rapport is dat er niet één “alternatieve mediawereld” bestaat die tegenover de mainstream staat. Vrije Vogels, Potkaars, Mocro Inside en Chris Aalberts werken volgens heel andere logica’s dan RoddelPraat, Wynia’s Week of Dwarsnieuws. Toch signaleren de onderzoekers gedeelde patronen. Vertrouwen ontstaat steeds vaker rond een persoon in plaats van rond een redactiemerk, en de meeste makers legitimeren hun bestaan met kritiek op traditionele media, niet met de claim objectiever te zijn.
Zes verschillende logica’s
Om het brede palet aan makers te ordenen onderscheidt Spreekbuis zes typen, die elkaar soms overlappen. Creator-journalistiek zoals Vrije Vogels combineert reportage met platformlogica. Controlejournalistiek buiten instituties, zoals Potkaars en Chris Aalberts, richt zich op rechtszaken en politieke bijeenkomsten waar grote redacties ontbreken. Daarnaast zijn er opinie- en commentaarmedia zoals Wynia’s Week, satire en anti-establishment entertainment zoals RoddelPraat, community- en identiteitsmedia zoals Mocro Inside en internet-native nieuwsmerken zoals GeenStijl. Volgens de onderzoekers is het te grof om al deze makers over één kam te scheren, omdat ze verschillende journalistieke functies vervullen.
Directe financiering en platformafhankelijkheid
Waar traditionele media leunen op advertenties en abonnementen, draaien onafhankelijke makers vaker op donaties, memberships en premiumlezers, via kanalen als Backme, Petje Af en Substack. Dat maakt hen minder afhankelijk van adverteerders, maar wel kwetsbaarder voor de eigen achterban. Marianne Zwagerman illustreert in het rapport hoe kritiek op Forum voor Democratie haar betalende publiek kon kosten. Tegelijk zijn de makers sterk afhankelijk geworden van YouTube, X, TikTok, Spotify en betaalproviders, die op elk moment kunnen demonetizen of shadowbannen.
Vooral mannelijk en rechts-conservatief zichtbaar
Het rapport signaleert ook een scheve verdeling binnen het ecosysteem. De zichtbare bovenlaag van makers is opvallend mannelijk, wat aansluit bij internationaal onderzoek van Reuters en Pew. Rechts-conservatieve en anti-establishmentmakers zijn zichtbaarder dan progressieve alternatieven, mogelijk omdat progressieve thema’s al relatief veel institutionele vertegenwoordiging hebben bij de publieke omroep, ngo’s en cultuurinstellingen. Mark Deuze noemt in zijn reflectie het gebrek aan vrouwelijke makers een van de opvallendste punten uit de interviewreeks en pleit voor betere juridische en ethische bescherming van deze makers.
Aanbevelingen voor media, beleid en toezicht
Spreekbuis doet aanbevelingen voor uiteenlopende partijen. Gevestigde nieuwsmedia krijgen het advies onafhankelijke makers serieus te nemen zonder kritiekloos te worden en te stoppen met neerbuigend taalgebruik als “YouTuber” of “influencer”. Onafhankelijke makers wordt aangeraden hun werkwijze en commerciële relaties transparant te maken en inkomsten te diversifiëren. Voor de publieke omroep en toezichthouders adviseert het rapport om journalistieke activiteit te beoordelen op functie in plaats van op dienstverband, en om platformtransparantie te stimuleren rond aanbevelingen, demonetization en AI-samenvattingen.
Buiten de bubbel, met journalistieke blik
De onderzoekers concluderen dat traditionele media de opkomst van deze makers niet langer kunnen wegzetten als ruis of amateurisme, maar dat onafhankelijke makers zich op hun beurt ook niet blijvend kunnen onttrekken aan vragen over betrouwbaarheid en correcties. Zoals Richard Otto het samenvat in het rapport, wie nieuwe media te lang negeert, begrijpt uiteindelijk ook de oude media niet meer.
Het volledige rapport “Buiten de bubbel” is gepubliceerd door Spreekbuis.nl en is hier te downloaden.