🕒Leestijd ongeveer 7 minuten
Onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam presenteren in het nieuwe ScrollReport van SpaceTeen de resultaten van een jaar onderzoek naar jongeren en sociale media. De kern is de SpaceTeen Monitor, een vragenlijstonderzoek onder 990 jongeren van 10 tot en met 18 jaar. Het gaat om 389 kinderen van 10 tot 12 jaar en 601 tieners van 13 tot 18 jaar. Daarnaast liepen drie ontwerppilots waarin ontwerpstudio’s samen met jongeren naar alternatieven zochten. De rode draad is helder. Jongeren zien zelf heel goed wat hen aan het scherm houdt, maar krijgen hun gebruik maar moeilijk onder controle.
WhatsApp en YouTube het meest gebruikt
Van de twaalf platforms die in de Monitor zijn bevraagd, worden YouTube en WhatsApp in beide leeftijdsgroepen het meest gebruikt. Bij de kinderen gebruikt 95% YouTube en 82% WhatsApp. Bij de tieners is dat 92% en 99%. Tieners gebruiken daarnaast massaal Snapchat (82%), TikTok (78%) en Instagram (76%). Ook onder kinderen van 10 tot 12 jaar is het gebruik van die platforms niet gering. 43% zit op Snapchat, 43% op TikTok en 25% op Instagram. Dat is opvallend, omdat deze platforms een minimumleeftijd van 13 jaar hanteren.
TikTok voelt het vaakst als te veel
Gebruikers is per platform gevraagd of ze het te weinig, precies goed of te veel gebruiken. TikTok scoort het slechtst. 58,2% van de tieners die TikTok gebruiken vindt dat ze het te veel doen, bij de kinderen is dat 40,7%. Bij tieners volgt Snapchat met 45,8%, bij kinderen YouTube met 35,5%. WhatsApp is de uitzondering. Ongeveer driekwart van de gebruikers (76% van de kinderen en 73,5% van de tieners) vindt het eigen gebruik daar precies goed.
Op doordeweekse dagen zit het grootste deel van de jongeren 1 tot 3 uur per dag op sociale media (67,1% van de kinderen en 58,2% van de tieners). In het weekend loopt dat flink op. 23,4% van de kinderen en 49,3% van de tieners besteedt dan 4 uur of meer per dag aan sociale media. Doordeweeks is dat 8,2% en 31,4%. Het gevoel van te veel ontstaat vooral op momenten zonder afleiding. Kinderen noemen het vaakst vrije tijd alleen (47%), tieners het vaakst de tijd voor het slapengaan (44%).
| Kinderen doordeweeks | Kinderen weekend | Tieners doordeweeks | Tieners weekend | |
|---|---|---|---|---|
| Minder dan 1 uur | 22,9% | 17,5% | 8,0% | 8,2% |
| 1 tot 3 uur | 67,1% | 57,1% | 58,2% | 39,4% |
| 4 uur of meer | 8,2% | 23,4% | 31,4% | 49,3% |
Jongeren wijzen zelf naar het ontwerp
Jongeren kunnen goed benoemen welke functies bijdragen aan hun overgebruik. Korte video’s (70% van de kinderen en 67% van de tieners), gepersonaliseerde content (70% en 66%) en eindeloze feeds (67% en 63%) staan bovenaan. Ongeveer de helft noemt meldingen. Chatfuncties worden het minst vaak genoemd. Een 17-jarige jongen stelde in de open vragen voor om het voortaan maar antisociale media te noemen.
Dat het ontwerp werkt, blijkt ook uit de manier waarop jongeren hun gebruik ervaren. 72% van de kinderen en 75% van de tieners verliest de tijd uit het oog. 47% van de kinderen en 68% van de tieners is soms zonder reden online. Het gevoel het gebruik niet te kunnen verminderen leeft bij 36% van de kinderen en 56% van de tieners.
Verbinding blijft belangrijk
Tegelijk hebben sociale media voor jongeren duidelijk waarde. 51% van de kinderen en 72% van de tieners zegt zich via sociale media verbonden te voelen met anderen. Dat onderscheid tussen contact en doelloos scrollen kwam ook terug in de ontwerpsessies. Deelnemers bedachten bijvoorbeeld feeds die na een ingestelde tijd geen nieuwe content meer tonen, terwijl de chat gewoon beschikbaar blijft. Volgens de onderzoekers is het doel daarom niet om jongeren volledig te laten uitloggen. Het gaat erom gebruik waar ze spijt van krijgen te scheiden van contact dat ze waardevol vinden.
Minderen lukt maar matig
Veel jongeren proberen wel degelijk minder online te zijn. 53% van de tieners probeert dat op dit moment en 64% is het van plan. Bij kinderen gaat het om 29% en 51%. Tieners kiezen vooral voor niet-digitale strategieën (63%), het uitzetten van meldingen (52%) en het verwijderen van apps (52%). Hulpmiddelen die in de platforms zelf zijn ingebouwd worden veel minder gebruikt (25%), net als detox-apps (16%).
Het effect valt tegen. Van de tieners die een strategie gebruiken zegt 47,5% dat die een beetje helpt en 11,8% dat die helemaal niet helpt. Slechts 8,6% ervaart veel of heel veel effect. Kinderen zijn positiever, maar die groep was met 56 deelnemers klein. Kinderen betrekken ook vaker hun ouders. 54,4% van de kinderen vraagt hen minstens af en toe om hulp, tegenover 41,8% van de tieners. Vrienden spelen nauwelijks een rol. Ongeveer acht op de tien jongeren maakt nooit of bijna nooit afspraken met vrienden over minder gebruik.
De bereidheid om iets in te leveren is verdeeld. Op de vraag of tieners instellingen voor meer regie zouden gebruiken als dat ten koste gaat van plezier, gebruiksgemak of updates van vrienden, is steeds ongeveer een derde voor en een derde tegen. De verantwoordelijkheid ligt volgens jongeren duidelijk ook bij de platforms. 78% van de kinderen en 77% van de tieners vindt dat apps minder schadelijk ontworpen moeten worden. Twee derde wil daarbij inspraak.
Projectleider Sindy Sumter, universitair hoofddocent Communicatiewetenschap aan de UvA, pleit daarom voor beschermende standaardinstellingen. Functies als autoplay en meldingen staan nu standaard aan en van jongeren wordt verwacht dat ze die zelf uitzetten. Volgens Sumter zou rust juist de basisinstelling moeten zijn. Wie meer prikkels wil, kan daar dan zelf bewust voor kiezen. Een losse timer of feedblokkade lost het probleem volgens haar niet op, omdat jongeren daar omheen werken of naar een andere app overstappen.
Te weinig plekken om af te spreken
Een leven buiten het scherm vraagt ook om plekken om naartoe te gaan. Ongeveer een kwart van de jongeren vindt dat er in de eigen buurt te weinig plekken zijn om elkaar te ontmoeten en te ontspannen (25,5% van de kinderen en 26,1% van de tieners). Meisjes ervaren dat vaker dan jongens. Bij tieners gaat het om 31% van de meisjes tegenover 22% van de jongens. Op het platteland is het tekort groter dan in de stad (38,5% tegenover 21,1%). Ondertussen vindt 37,8% van de kinderen en 42,5% van de tieners dat sociale media tijd wegnemen van andere belangrijke activiteiten.
Drie prototypes
De pilots leverden drie concrete ontwerpen op. PAUZE Party van ontwerpstudio TodayTomorrow maakt van een pauze in het scrollen een sociaal moment met vrienden. Het is als eerste concept uitgewerkt tot een werkende feature en wordt deze winter in een gecontroleerd onderzoek aan de UvA getest. De resultaten worden begin 2027 verwacht.
CLUB van ScrollScrollScroll richt zich op kinderen in groep 7 en 8 en op de gouden uurtjes tussen 15.00 en 18.00 uur. Kinderen kunnen clubs starten en samen activiteiten plannen. Een eigen smartphone is daarvoor niet nodig, want toegang loopt via een persoonlijke kaart en pincode. Happy Place van Muzus zoekt naar zogeheten third places, plekken buiten thuis en school. In Amsterdam-Noord bouwen meiden samen met Muzus en de gemeente een overdekte hangplek.
Achtergrond
Alle cijfers in het rapport zijn gebaseerd op zelfrapportage. Een deel van de vragen is aan een deel van de deelnemers voorgelegd, waardoor sommige uitkomsten op ongeveer 200 kinderen of 300 tieners rusten. De pilots zijn kwalitatief en werkten met kleine groepen jongeren. SpaceTeen wordt mede gefinancierd met PPS-i-middelen van het ministerie van Economische Zaken via TKI CLICKNL. Tot de partners behoren Erasmus Universiteit Rotterdam, Kinderpostzegels, NEMO, KPN, VodafoneZiggo, Gemeente Amsterdam, KidsRights, YoungMedia, ScrollScrollScroll, Muzus, en TodayTomorrow.
Het rapport sluit af met een agenda voor verandering, met aanbevelingen voor platforms, beleidsmakers, scholen, ouders en jongeren zelf. Meer achtergrond over SpaceTeen staat in dit artikel van de UvA.